Geen grote verhalen meer

De tijd van de grote verhalen – de metanarratieven – is voorbij. De verhalen waarmee we onszelf uitleggen waarom we leven, zijn uitverteld. Eerst was het religie die door de Verlichting uit het zadel werd geholpen. Het christendom had ondanks een beroep op goddelijke voorzienigheid gefaald een kloppend verhaal te bieden.
Eerst dachten de Verlichtingsdenkers dat een rationele benadering voldoende was.
Alsof de werkelijkheid een rekensom was die altijd op nul uitkwam. Maar nee, er bleken ondergrondse drijfveren te zijn. De wereld bleef een strijdtoneel. Ideologieën namen weliswaar de plaats van religie in, maar de Franse Revolutie, het kapitalisme, het marxisme of het socialisme waren geen van alle in staat om een nieuw verhaal te bieden dat zinvol was en houvast bood.
Het was niet dat die ideologieën geen goede ideeën bevatten. Als religie de gouden regel had, dan had de Franse Revolutie egalité, kapitalisme, de vrije markt, marxisme gedeeld eigenaarschap over productiemiddelen en het socialisme een eerlijke verdeling van de welvaart. Maar net als religie hielden de ideologieën geen rekening met de kloof tussen retoriek en gedrag.
Francis Fukuyama kondigde in 1992 nog het einde van de geschiedenis aan die uitmondde in de neoliberale heilsstaat. Echter, onder de banieren van termen als marktwerking, Reaganomics en Thatcherisme werd de inkomenskloof vergroot, ontstonden er tekorten in de publieke sector en was er vooral in de VS een gigantische kapitaalvlucht naar de extreem rijken.
Temidden van polarisatie en internationale onrust ruilden Westerse leiders onder toenemende druk hun idealen in voor retoriek. Gaza toont hun bereidheid om met lippendienst ethische normen zelfs een genocide toe te staan. Door niet op te staan voor het recht of te handelen naar de waarheid heeft het Westen elke aanspraak op het grote verhaal van een internationale rechtsorde verspeeld. Onze democratieën worden van binnenuit uitgehold. Er is geen verhaal meer, slechts gecalculeerde oneliners en krokodillentranen die een ethische leegte verhullen. We raken hierdoor collectief de zin, betekenis en samenhang van het grote verhaal kwijt.
Chaos komt ervoor in de plaats.
Een nieuw metanarratief bedenken is zinloos. Onze leiders willen niet. De maatschappelijke problemen zijn te groot. We geloven het zelf niet meer. Wat overblijft is de naakte wil tot de macht.
Er is wel een alternatief. We kunnen ook zonder groter verhaal verder. Als we dit leven zien als het praktische speelveld waarop wij elke dag de keuze hebben om betekenisvol te handelen voor het welzijn van anderen, maken we samen talloze miniverhalen die zichzelf voortdurend herhalen en anderen infecteren.
Je eigen leven inzetten als brandstof voor een betere wereld is een micronarratief. Door jezelf te geven, weef je een nieuw verhaal! Een klein verhaal van maatschappelijke transformatie.