Gebakken lucht

Je vraagt je soms af wat de functie van waarden is in onze samenleving. In het bedrijfsleven hebben veel organisaties waarden. Die waarden zijn vaak niet intrinsiek.
Ze dragen niet uit waar het bedrijf voor staat, maar communiceren waar het bedrijf voor zegt te staan. Waarden dienen het imago van de organisatie – intern en extern.
De instrumentalisering van waarden is zo genormaliseerd dat consumenten verwachten dat ze worden voorgelogen. Het is gewoon standaard onderdeel van de plastic soep die marketing heet en waar ze doorheen moeten waden om hun producten te krijgen.
Ook landen en internationale coalities hebben waarden. En hier wordt het potsierlijk. De USSR was vroeger trots op zijn Pravda. Dit Russische woord betekent ‘waarheid’, maar de enige associatie die wij met het woord hebben is ‘leugen’. Waarom zou je dan?
Of neem de Amerikaanse mythe die ‘freedom’ heet. Wie de ballon doorprikt, weet dat vrijheid in Amerika uiterst selectief wordt toegepast: de rijken krijgen belastingvoordeel en de middenklasse slinkt. Wit krijgt privilege, zwart krijgt een knie op de nek. In plaats van een droom is Amerika hard op weg naar een nachtmerrie.
Nobele waarden hoog in het vaandel dragen heeft een keerzijde. Vroeg of laat wordt de mythe van de morele superioriteit doorgeprikt. Dan wordt duidelijk dat er een groot gat zit tussen beleden en geleefde waarden. Elk greintje nationalistische trots van de fiere vrouwen en koene knapen gaat dan teloor.
Een moreel debacle kan aanleiding zijn voor een moment van zelfonderzoek of zelfs inkeer. Maar helaas werkt het meestal niet zo. Ik denk nog met het schaamrood op de kaken terug aan de hulpeloze ‘snorremans’ en zijn Dutchbat die de genocide op duizenden Bosniërs geen strobreed in de weg legden. Zelfonderzoek? Inkeer? We doen het gewoon weer. Nederland, Europa en het Westen laten de Palestijnen in Gaza verrotten.
Het herstel van de Westerse wereldorde na 1945 ging gepaard met een visie voor een betere en eerlijkere wereld. Grondgedachte was het ‘nooit weer’. Helaas staan we 80 jaar later oog in oog met het morele bankroet van de Westerse samenleving. De retoriek van internationale gerechtigheid en de rechten van de mens valt te pletter op het onvermogen en de onwil om een genocide te stoppen. We vinden het oké dat een onschuldig volk wordt uitgemoord, omdat we ons nog steeds schuldig voelen voor wat de J0den is aangedaan. Politieke en economische belangen wegen zwaarder dan onze principes. Gaza is dan een makkelijke zondebok.
En straks is er het schaamrood op de kaken. Met een nieuwe generatie die de handen in onschuld wast en zegt dat dit nooit weer mag gebeuren.
Waarom hebben we eigenlijk waarden? Niemand gelooft ons meer. Waarden zijn de gebakken lucht van de samenleving die niet langer in zijn eigen idealen gelooft.
—

Illustratie: Maartje Schuurmans (maartje@m-space.nl).
Tekst: Jos de Keijzer